12 avril 2021

Landes : printemps et visioconférence dans nos échos en gascon

Òrt o casau Ja que las geladas tardièras demorin totjamei un risc per los borrons que puntejan, lo printemps qu’arriba. Mentre que la natura se desvelha, que va arribar lo temps d… Lire l’article original

Òrt o casau

Ja que las geladas tardièras demorin totjamei un risc per los borrons que puntejan, lo printemps qu’arriba. Mentre que la natura se desvelha, que va arribar lo temps deu gran combat dens los casaus e los òrts. E tanben dens los camps de las tèrras cotivadas en generau. Enqüèra que, dab las culturas hòra sòu devath sarras imensas, los productors de uei – qu’an pena a aperar « paisans » – s’arriden un chic deu cicle de las sasons. Engüan, dab l’ivèrn dont an avut, tèrrafòrts, molassas o tèrras livas (leugèras) de la lana, ne mancan pas d’aiga. Egau, n’es pas fenit, belèu. Davant que los campanèrs carilhonin per Pascas, van tombar enqüèra quauquas marçoladas e autas plujassas deu debut d’abriu ! Mes après, que’s van hicar a laurar o arrevirar la tèrra deu casau. Notatz qu’a còps los pòrcs sanglars se cargan deu tribalh, malaja ! Que’t bodigan lèu un pedaç de tèrra per s’assadorar de talòssas e bodics. Adara, n’i a pertot e n’es pas tostemps aisit de se’n méter a l’empara. Que cau pensar a renforçar las barradissas. Arron, armat deu palahèr o deu petit motocultor tà s’espranhar un chic l’esquia, haut ! au casau. O a l’òrt. En efèit, per designar lo tròç de tèrra on pòden creisher tan de plantas amigas e verduras gostosas, la lenga nòsta qu’a mei d’un mot.

Verdurèr tanben

Dens l’ua de las soas tan interessantas ficas-punts de lenga que hica en linha suu site de l’Ostau bearnes (https://ostaubearnes.wixsite.com/ostaubearnes/ficas-punts-de-lenga), lo Joan-Pau Latrubesse torna sus l’istòria de la manèira de designar aqueth lòc tan preciós per lo tinèl o la maisoada. A l’origina lo casau, qu’es simplament ua parcèla qui èra au ras de la maison, de la casa. Dens lo denombrament generau de las maisons de Bearn comandat en 1385 peu vescomte Gaston Febus, dab l’idea de har pagar un impòst au monde – vielha formula ! – los agents mandats peu sobiran hèn un estat deus lòcs : maisons vueitas o acompanhadas d’un « caular » (pèça de tèrra plantada de caulets) o d’un « casau ». Atau, lo nom deu vilatge de Casaus, entre Sanguinet e La Tèsta de Buc, correspon a l’origina a un petit maine fonsièr. Aqueth tèrme se torna trobar dens mantuns endrets de Gasconha. A perpaus de la parròpia bearnesa de Busiet, l’amic Latrubesse observa que, dens lo medish tèxte deu sègle XIVau, tròban aquera precision : « […] a l’ostau deu Trolh, lo casau plantat de verger joen e semiat ». En valea d’Aussau que podem trobar lo mot « verdurèr » qui vòu díser autan plan casau com vergèr. Pensatz a la cançon coneishuda : « Au verdurèr jo me n’entrèi/Tres arrosetas m’i trobèi […] Aussau mas amoretas… » Acabada l’Edat Mejana, lo mot caular que deisha la plaça au mot « òrt » qui vien deu latin « hortus ». D’on lo mot « ortalan », lo qui tribalha dens l’òrt (lo jardinièr) per balhar las « ortalissas » (los produits : ensaladas, pastenagas, pors, peirasilh, basilic, cèbas, alh, tomatas… la lista es longa !). Au passatge, petita pensada discreta per « l’ortolan » (lo « benarit »… d’ua auta epòca) qu’apèran en lenga de la Republica lo « Bruant jardinier » (Emberiza hortulana). En lo son diccionari, Simin Palay que precisa que lo mot « òrt » comença de’s pèrder a la fin deu sègle XIXau. En Vath d’Aspa que se seré totun mantienut dinc a la Dusau Guèrra mondiau. Lhèu, quan seratz a shudar devath los arrais picants deu só primtanèr, que pensaratz a tots aqueths sens qui an viatjat capvath los sègles.

Deisha me parlar

Lo 8 d’abriu n’es pas luenh. Qu’es lo jorn on l’l’Assemblada Nacionau va examinar en seconda lectura la perpausicion de lei deu deputat Paul Molac (Morbihan) entà la reconeishença de las lengas regionaus. Ad aquesta ocasion, l’elejut breton qu’a lançat un desfís a un umorista de la soa region, lo Simon Cojean : amassar mei de 10 000 vistas dab lo « hashtag » : #LaisseMoiParlerJeanMichel. Pareish que hòrt de monde i an responut en enviar ua fòto shens drapèu ni costume regionau mes sonque dab un panèu on, escrivut en francés, breton, òc, euskarà, còrse, alsacia,,, legen : « Deisha me parlar, JM ! » (www.facebook.com/hashtag/laissenousparlerjeanmichel).

Conferéncia en linha

Doman, dimars 16/03, l » associacion ÒcBi, associacion per lo bilinguisme francés-occitan dens l’ensenhament public (http://oc.bi.free.fr/) organiza ua conferéncia en linha (17h) dab En Gilbert Dalgalian. Psicolinguiste, especialiste e passionat per lo bi-plurilinguisme, qu’explicarà l’interés d’aquera educacion, especiaument per lo gascon e la lenga d’òc en generau. Contacte : : https://us02web.zoom.us/j/81393638549?pwd=UE9LM0UxL3E0QW9ldWlsZ0ttVFdPZz09 (ID de la reunion : 813 9363 8549. Còde : 757596). Qu’i aurà probablament causas a descobrir.

E Diu dens tot aquò ?

Siitz rassegurats, ne’m preni pas per lo praube Jacques Chancel deu temps on « radioscopiava » las celebritats. Non, qu’es per vos senhalar lo darrèr numerò de la revista « Paraulas de Novelum » (IEO Perigòrd), gavidada per lo Joan-Claudi Dugros. Que balha tostemps tèxtes bien escrivuts en occitan lemosin e lengadocian. E, evidentament, s’i regalan dab los petits estudis toponimics de l’amic Joan Rigosta, tostemps agradius e sabents. Dens lo dus darrèr numerò (170), que s’interessa a « Diu » deins la toponimia deus país d’òc. S’èra dejà interessat au diable o a l’in.hèrn, qu’equilibra ! Capvath nombrós exemples recuelhuts dens tot lo maine nòste, Gasconha compresa, qu’explica los nombrós Dieuzaide, Dieubouseydes, Dieulivol, Dedieu, La Chaise-Dieu, le Gouil du Petit Dieu, Esperandieu, Meydieu, Donnadieu e tan d’autes. En se mesfident totun deus « faus dius » : Marcadiu, Bourdieu, Dieupentale, Tardieu. Que cau gardar la fé dens la toponimia. Contacte : novelum.ieo24@online.fr o 05 53 61 32 92.

Lire l’article original