20 avril 2021

Landes : la Commune de 1871 en romans et chansons dans notre rubrique Parlam Gascon

Granas e petitas Comunas de 1871 Jà que sii oficiaument hòrt discreta, la commemoracion de la Comuna de Paris se hè chic o pro en aquera tempora. De segur, los eveniments deu 18 … Lire l’article original

Granas e petitas Comunas de 1871

Jà que sii oficiaument hòrt discreta, la commemoracion de la Comuna de Paris se hè chic o pro en aquera tempora. De segur, los eveniments deu 18 de març dinc a la « Setmana sanglanta » (21-28 de mai) miada, enter autes e shens estat d’amna, per lo Generau de Galliffet, que plapan de vergonha la neishença de la Tresau Repulica. Aqueth episòdi revolucionari qu’es un chic devienut mitic per l’esquèrra (o ua partida) demorada haut o baish o « revolucionària ». Que saben que l’ideau deu « Gran Ser » sembla meilèu estruçat sus la posteta de las granas illusions. Totun, chic de monde rapèlan que d’autas comunas existèren, sovent hòrt bracas dens lo temps : Brest, Le Creusot, Lyon, Saint-Étienne, Tolosa, Narbona o Marselha, vila d’origina de « Mossur » Thiers, president de la frèula e incertana Republica de 1870 a 1873. La de la Ciutat foceana, miada per lo joene avocat Gaston Crémieux, franc-maçon e companhon deu debuts deu radicalisme « permèra manèira » (lo deu Gambetta deu programa de Belleville), se debana de hèit en dus temps : a l’estiu 1870, juste davant la desbandada deu Badinguet a Sedan, puish deu 23 març dinc au 4 d’abriu 1871. Evidentament, s’acaba dab ua repression herotja, condusida preu generau Espivent de La Villesboisnet e benesida per lo Marselhés devienut « versalhés », Adolphe Thiers. Los canons bombardan deu fòrt Sent-Nicolau estant e deu haut de Nuèstra-Dama-de-la-Garda. La « Bona Maire » qu’a causit lo son camp. Après passatge devant un conselh de guèrra, lo Crémieux es executat a la fin de noveme au Farò, a l’entrada deu Pòrt Vielh. Pro d’autes condemnats son mandats en preson o hòrabandits.

Que son aquestes eveniments qui inspirèren l’escrivan marselhés Glaudi Barsòtti, vadut en 1934. Dens la soa òbra abondosa escrivuda màgerment en òc, aqueth Provençau cap e tot qu’a en efèit publicat « Lo comunard de la Mitidjà » (IEO Edicions, 2006). Que raconta la vita d’après d’un joene comunard « focean », en Argeria. La Republica continuèt la colonizacion començada devath la Monarquia de Julhet e perseguida per lo Second Empèri. Que cercava mèmes de ne har ua colonia de poplament. E la mesa en valor de la grana plana de la Mitidjà (Mettijet en berbèr o tamazight) èra tostemps citada en exemple vertuós per glorificar l’òbra colonizadora de la França. L’expression « har shudar lo burnós » qu’apareish precisament au debut deu sègle XXau, e disen los lexicografes.

Sur le meme sujet

Ua auta espiada

Recentament, la petita cadena en linha Tè Vé Òc (www.teveoc.com) a metut en linha imatges e petit debat sus aquera Comuna de Marselha (www.youtube.com/watch?v=Ll8vGdTgZgs&t=24s). Qu’i veden e entenen lo Barsotti rapelar l’evolucion de Marselha entre 1848 e 1870 : de legitimista (reialista), la vila passa progressivament republicana. A son costat, l’escrivan-viatjaire Roland Pecout (vadut en 1949) rapèla qu’i avó en realitat duas visions deu país, senon deu monde qui èran en concurréncia dens la Comuna o meileu de las Comunas de 1871 : d’un costat, la jacobina, quasiment tostemps mesa en valor per los istorians franchimans ; de l’aute, la federalista, haut o baish libertària, que s’esfòrçan d’amagar, de hicar discretament devath la carpeta.

E lo Pecout de rapelar que pro de deportats en Novèla-Caledonia o en Argeria se muishèren – ò paradòxa ! – de perfèits colons qui ajudèran las autoritats coloniaus contre los « indigènes » com disèvan (los Canacs en particular). Lhevat la celèbra Louise Michel, qui, çò ditz lo Pecout, « avè ua coneishença de la diversitat francesa e hadó un permèir collectatge de la cultura orau canaca ». Que concludeish, en citar lo Joan Jaurès, suus tres « posons » qui, segon eth e a costat forçadament de la question sociau, enverinèren la Tresau Republica : la colonizacion, la volontat de revenge contre la Prussa (« I pensar tostemps, n’en parlar pas jamei », ce dishót lo Gambetta) e la question de las lengas de França.

Cançons

1) Mentre que lo francés penetrèt largament en permèir dens las nòstas contradas d’òc per la cançon, que cantavan enqüèra pro en lenga nòsta au sègle XIXau. Permèir exemple dab lo bèthe hòrt poèma « La Libertat », deu Marselhés Jean Clozel, qui coneishó la Comuna. Qu’acompanha justament la petita video de Tè Vé Òc. La musica n’estó compausada, plan mei tard, per lo musician Manu Théron (Companhia deu Lamparò).

Aquí quauquas paraulas, en provençau bien solide mes aisit de compréner : « Ò bòna musa ! /Siás la musa dei paurei gus/Ta cara es negra de fumada/Teis uelhs senton la fusilhada/Siás una flor de barricada/Siás la Venús… /Ò Libertat coma siás bela/Teis uelhs brilhan coma d’ulhauç/E croses, liures de tot mau, /Tei braç fòrts coma de destraus… » (www.youtube.com/watch?v=ImdEoTony5w dabb imatges de Marselha). Second exemple dab la recenta canta « Buta Butèrna » (album « A tu vai », deceme de 2020) deu Danièl Loddo. Vadut en 1954, musicaire e poèta, fondator de « La Talvèra » (talvera.org/oc), associacion installada a Còrdas d’Albigés (Cordes-sur-Ciel per har mei toristic dempuish 1993).

« Buta Butèrba » que comença atau : « Ò escota-me plan ai quicòm a te dire/Lo mèrle sus l’albar cacalassa de rire ». Ua allusion clara au « merlo trufandèr » deu Jean-Baptiste Clément, autor deu « Temps des cerises ».

E que contunha : « Ò escota-me plan ò escota-me pro/Que d’uèi la Republica camina a recuolons… » Mei luenh, lo Loddo n’amaga pas la soa pensada : « Los vièlhs se son batuts pel pan e la menèstra/En quilhant naut lo punh anavan a la batèsta/Per un pauc de progrès ò quantes son tombats/Tuats o ben nafrats, preses o exiliats… » Efectivament, a còps se demandan se progressan o se van a reboish. Dab la raquera per melhorar lo tot.

2) Dens un registre diferent, senhalan la sortida prosmana d’un CD de cançons gasconas de Gironda (Bordèu, Liborna). Enregistradas per lo grop Passa Camin. Ne tornaràn parlar.

Contacte : passacamin@gmail.com o Associacion Passa Camin, 1, Au Bois, 33350 Doulezon).

Lire l’article original